Go to home page [Bioethics Council]

About Us | About Bioethics | Dialogue & Decision-Making | Our Work Programme | News & Events | Frequently Asked Questions | Publications | Site Map | Search

Home > Publications > Reflections on the Use of Human Genes in Other Organisms: Ethical, Spiritual and Cultural Dimensions > Online version >

 

 

Te Pa Harakeke o Te Tangata

Kaa Williams

"Hutia o te rito o te harakeke
Kei whea te komako e Pā
Māu e kī mai ki a au
He aha te mea pai?
Māku e kī atu ki a koe
He tangata, he tangata, te mea pai"

(Te Meringaroto -Te Aupouri)

Anei tōna whakamārama i roto i te reo o Tauiwi:

"If you pluck out the shoots of the flax plant
Where will the bellbird find nourishment
You tell me what is the most important thing
I will tell you
It is Man!
It is Man!"

Hei whakamārama ka huri ake ki te tino ngako o ēnei kōrero.
Ka huri ake ki te kaupapa o te rāwekeweke pūtau i waenganui i te tangata, i te kararehe me te pūtaiao.

Kei roto i tēnei whakatauākī e whakaritea ana te rito o te harakeke ki te whānau o te tangata. Ko te rito te wāhanga kei waenganui i te harakeke. E rua ngā rau e whakamaru ana i te rau hou e pihi ake ana i te pū o te harakeke. Ko te tipu hou tēnei, ko te pēpi. Ko ngā rau whakamaru, ko te whaea me te matua. I te hūtia ēnei rau, i te tūkinohia rānei, e kore e tipu te harakeke, nā te mea kua taongohia tōna pūtake, kua haumate te kākano i whakatōngia i te tīmatanga.

Ka pēnei anō te āhua mō te tangata. I te tukinohia tōna ira, me ōna pūtau kua kore e tipu tika te tamaiti i runga i tōna kāwai here tangata, ahakoa te kōrero "He kākano ia i ruia mai i Rangiatea, e kore e ngaro".

Ko tōna orokohanga i heke mai i ngā Atua, i te wā i whakahokia mai e Tāne te ira tangata, mai i Rangiatea, mai i a Io Matua Kore. Ka heke tēnei ira ki tēnā whakatupuranga, i roto i ōna kāwai whakaheke, ā tae noa mai ki te tangata o tēnei wā. Ki te ringa-rawekehia tōna ira, ōna pūtau, ko wai ka mōhio he aha te momo tangata ka whānau mai. Koinei te tino āwangawanga, me te mataku o te Māori ki tēnei tūāhua. Kua pakaru te ira whakaheke o te whānau. Kua uru atu he āhuatanga rerekē noa atu.

Kua whati ko ngā tikanga. Kua kore e taea te mihi ki ōna mate, ki ōna tīpuna, i roto i ngā mihimihi, poroporoaki ki te hunga mate, i roto i ngā whaikōrero, nā te mea, kua uru atu he pūtau tauhou ki roto i tōna tinana, kua tau he wairua rerekē.

Nō reira, mehemea ka tapahia te rito o te harakeke, mehemea ka whakarerekēhia te ira tangata, ka raru ko te toi tipu o te rākau me te toi o te tangata i rāhuitia e Io-Matua i te Hono-i-wairua.

"Taku tamaiti, e, i puta mai rāa koe i te toi kai Hawaiki.
He toi tupu, he toi ora, he toi i ahua mai i Hawaiki"

(Williams,(S.ii, 51)

Te Whakapapa:

Kei ia tangata tōna ake whakapapa, ōna taura here, mai i ōna mātua tīpuna. I heke mai i te mūrau o te mano, i te wenerau o te tini, i ngā whakatipuranga maha o ōna mātua tīpuna, ā, tae noa mai ki a ia. Kāre e taea te whakawehe atu i a ia i runga i ēnei āhuatanga. Ko te whakapaparanga tēnei o tōna ake ira tangata, o tōna ake wairua, o tōna ake mauri. I roto i ngā whaikōrero ka mihia, ka tangihia ēnei tīpuna, ka whakahokia mai ki te aotūroa mō tētahi wā poto.

Mehemea ka whakataruwekutia tēnei ira whakaheke e te ware, ka tapahia te taura here o tēnei kāwai tangata. I heke mai ēnei karapinepine i ngā Atua, hei whakatiti i te taha wairua ki roto i tōna whakapapa. E ai ki te kōrero:

"He taura taonga e motu,
He taura tangata e kore e motu"

(Best 1975c:45)

Te Ira Tangata:

Koinei te āhua e pā ana ki te kunenga mai o te tangata i roto i te ahuru mōwai, ā, tae noa ki te wā ka whānau mai ia.

I tēnei wā ka hono tōna wairua me tōna tinana hei oranga ngākau, hei pikinga wairua. Ka uru ki roto i a ia te Hiringa-matua, te Hiringa-tipua, me te Hiringa-tawhitorangi. Ka karapinepinehia te pūtoto ki roto i te whare tangata ka whakawhetūhia ia i mua i tōna putanga ki te aotūroa.

I tēnei wā ka noho tapu ia. Ka pērā ano tōna whaea. Ēnei ira kei roto i a ia Ka noho pūmau tonu. Ka hoki ki te kōrero, kotahi tonu te hiringa i kake ai a Tāne ki Tikitiki-o-rangi, ko te whakawhiwhi ki te Hiringa-i-te-mahara, mai i a Io-matua-te-kore. Ka turuturu i konei te Hiringa matua me te Hiringa taketake ki te ao mārama, ka waiho hei ara mō te tini e whakarauika nei. Ko tōna mauri, ko tōna wehi, ko tōna iho matua, ko tōna ihi whatumanawa, ko tōna hinengaro, ko tōna ngākau, ko tōna pūmanawa, ko tōna auahatanga ēnei, ka whakatōngia.

I te pokaina, i te rāwekewekehia, i te whakawairangihia, ka kore te whakaaro e pupū ake i roto i te tangata. Ka noho wairangi noa ia ka kore he mātauranga.

Ko te whakataukī i waiho mai, e kī ana:

"He kākano i ruia mai i Rangiatea
E kore ia e ngaro."

(Te Aho Matua: s155 Ed. Act, 1989)

Te Whanaungatanga, Te Matemateāone, Te Manaaki, Te Tiaki, Te Atawhai:

He āhuatanga tino nui ēnei me puea ake i roto i te tangata Māori.

Ka tipu te pū harakeke, ka tipu anō te pā harakeke o te whānau, o te hapū, o te iwi. I te piripono, i te kaha te whānau ki te mau pū tonu ki ōna uri, ki ōna kāwai here tangata, ka tipu te matemateāone ki waenganui i a rātau. Ka manaaki, ka whakamaru, ka tiaki tētahi i tētahi. Ka whakaatu i te wairua whakanui, whakaiti rānei ki mua i te aroaro o te tangata. Ka whāngaihia te tangata ahakoa ko wai. Ka atawhaitia, ka whakamahanatia.

He tikanga nui tonu ēnei. I tēnei wā o te ao hurihuri, ko te tangihanga noa iho kei te kaha ki te pupuri i ngā ture me ngā kawa o te ao tawhito kia whakamahia tonu. He mahi nui, he mahi uaua i runga i ngā huringa o te noho i roto i tēnei ao.

He rahi ngā aukatinga me ngā whakatū taiepa kei mua i ō tātau aroaro. Ko ēnei, ka hahau tonu mai i te āhuatanga o te whakawhanaungatanga. Kia kaha tātau ki te awhi i te whānau. Arā te kōrero:

"E kore e ngaro,
He takere waka nui"

(Ihaka 1958:22.42)

Te Wairua, Mauri, Tapu:

I te orokohanga mai o te tangata, he tinana tōna, he wairua tōna. I te ao Māori, he wairua tō ngā mea katoa, tō te whenua, tō te moana, tō ngā tipu, tō ngā kararehe, tō ngā manu me ngā momo āhuatanga katoa o te ao.

Kei ia taonga tōna ake mauri, tōna ake tapu, me tōna ake āhua. I heke mai ēnei āhua i ngā Atua.

Ka whāwhāhia ēnei e ngā kaimahi pūtaiao, i runga i ā rātau mahi nanakia, ka wetewetekina tētahi o ngā miro, o te werewere tākai i te wairua me te tinana ka puare te tukutuku. Kāore e roa, ka papahoro te whare. Ka patua ko te tinana, ka patua anō ko te wairua. Ko ēnei taonga me ōrite tonu te noho tahi i ngā wā katoa.

Ko te mauri te ngao o te tangata. I heke mai anō tēnei āhua i a Io- Matua- Kore. Koinei te hā-ora, o ngā mea katoa. Ko te mauri te kaiwhakapūmau te kaihere, te kaihonohono i te wairua me te tinana.

Ka mate te tangata, ka mate anō tōna Mauri.

Kei roto ēnei tikanga i te ao wairua me te ao kikokiko. Ka pā he raru ki te tinana, ka pā anō te raru ki te wairua. Ko te katoa o te tinana ka raru.

Ko te tapu nā te tangata ake i whakatau, ā, māna anō e whakamahi. Ka tukuna e ia tētahi āhua ki raro i te maru o ngā Atua, kia kore ai e taea e te tangata te takakino. Ka hoatu he mana ki runga i taua āhua. Ehara te tapu i te āhua kitea e te tangata, engari kei ngā wāhi katoa, tae noa mai ki tēnei rā. He āhua hei manaaki, hei whakatūpato, hei atawhai, hei tiaki i ngā taonga, me kī o te taiao, o te aotūroa, o te pūtaiao. He maru mō te tangata i roto i ēnei ao.

Koinei te tikanga kei te tukitukihia mai e ngā kaimahi pūtaiao. Kāore rātau i te märama ki tēnei tūāhua o te whakataputapu i te taiao.

Kei te kī ētahi, he aukati noa iho i ā rātau mahi rangahau i ētahi painga i ētahi rongoā mō ngā iwi katoa. Kei te kī ētahi o rātau, he mahi whakapohēhē noa iho i te whakaaro o te tangata, nā te mea, kāore he kiko e kitea atu i roto. Heoi anō kei konei tonu te tikanga o te tapu.

Ko te tangata te mea tino tapu rawa atu. Ōna toto, he tapu. Ōna makawe, he tapu. Tōna tinana katoa, he tapu. Ka mate ia, kei te noho tapu tonu tōna tinana.

Te Mana:

Ka huri ake ki te tikanga o te mana. E whā ngā mana nui o te tangata.

Ko töna mana Atua:

I ahu mai i runga i te tikanga tapu o te Ahi Komau.

Ko töna mana Tüpuna:

I heke mai i runga i ōna Kāwai Ariki, i te rangatiratanga o ngā tūpuna, i ngā taura here o ōna mātua tūpuna. Nā rātau tēnei mana i whakatau ki runga i te tangata.

Ko tōna mana Whenua:

Kei te whenua te mana ki te whakatipu i ngā momo āhuatanga katoa. Mai i te tīmatanga o te ao mārama, ka whakatōngia e ngā Atua te mana whakatipu kai ki te whenua hai hōmai oranga ki te whānau, ki te hapū, ki te iwi hoki.

Tērā ka whānau mai te pēpi, ka whakahokia tōna whenua ki roto i a Papa-Tua-Nuku hai whakatupu mai anō i te oranga ki te tangata.

Ehara nā te tangata te whenua, engari nā te whenua te tangata.

Ko tōna mana Tangata:

Ka heke mai tēnei āhua i runga i tōna whakaatu mai i tōna toa ki te mahi i tētahi mahi. I heke mai pea tēnei āhua i roto i ōna ira, mai i ōna tīpuna, nōna tonu rānei te kaha ki te whai i te mahi kia puta, kia whiwhi mātauranga ai ia.

Mehemea he kaha te wahine ki te manaaki manuhiri, ka rere tōna rongo ki ngā tōpito o te ao. Ka haere anō tōna rongo, mehemea he manutioriori ia ki te karanga i runga i te marae. Tae atu ki tōna rongonui ki te tito waiata. Arā, a Tuini Ngawai, a Mihi-ki-te-Kapua, a Timoti Karetu, ngā toki mo tēnei mahi.

Arā atu, arā atu te maha o te tangata ka uhia te mana nui ki runga i a rātau.

Nā te whakauru pūtau, ira hou ki roto i a rātau i pēnei ai nā runga rānei i ngā ira tangata o ō rātau mātua tūpuna?.

Ki a au , nō ōna whakapapa ake tēnei mana. He mana whakaheke ka tipu i runga i āna mahi i te mata o te whenua.

Kei te taha o ēnei mana ko te āhuatanga o te Kaitiaki. Ko ngā tikanga o tēnei kupu ka pā anō ki te manaaki, ki te tiaki, ki te atawhai, ki te tāwhārau i te whenua, i te tangata, i te taiao. He kaitiaki hai mahi i ngā mahi, hai whakatau i ngā tikanga kia pūmau, hai tohu i te ara pai, hai pupuri i te mana o tēnā āhua, o tēnā āhua kia piripono tonu ki a ia ake.

I roto i te ao Māori, e toru pea ngā ao whakapaparanga o te tangata.
Ko te ao o ngā Atua;
Ko te ao o te Tangata;
Ko te ao o te Mate.
Ko ngā kaitiaki ka noho i roto i ēnei ao he wairua, he tipua, he tipuna, he kararehe, he manu, he kitenga ataata, he wairua tangata.

I te aotūroa o ngā Atua ka noho ko ngā Whatukura tāne, ko ngā Mareikura wahine hai kaitiaki mō te toi o ngā rangi. Ko ngā Apakura mō ngā rangi o raro. Ko ngā Poutiriao mō ngā ao e toru o te Tangata.

I a rātau te mana ki te whakataurite i ngā kare o roto, i ngā whakaaro, i ngā momo wairua katoa o te ao o te tangata. I te tūkinohia tētahi āhua, ka kore e whaimana ēnei kaitiaki ki te whakatau i te mauri ki roto i a ia.

I te aotūroa o te tangata he rahi ngā tūāhua o ngā kaitiaki. He taniwha, he ruru, he tuna, he kurī, he manu, he kararehe, he mokomoko, he ika, he poraka, he rākau, he wairua tangata. Ēnei āhua katoa, he kaitiaki. Ko te tirohanga a te Māori ki ēnei āhua, he tirohanga ā-wairua, engari, ko ngā hua ka puta, he hūanga tangata. He whakapono tēnei ki ngā āheinga o te ao wairua e taea te whakawhiti mai ki te ao kikokiko. Ka wāwāhia ēnei whakapono, ka raru ko ngā mahara.

I te ao o te Mate, ko Hine-Nui-Te-Pō te kaitiaki. Māna e tauawhi te hunga kua pahemo atu ki te Pō. Ahakoa kua tanumia te tinana o te tangata ka noho tapu tonu, me te whakapono ka whakawhiti atu ia mai i te mate ki te ora. Koinei te take ka kārangirangi te whakaaro i ngā mahi poka noa a ngā tākuta me ngā kaimahi pūtaiao.

Nō reira, ahakoa ka taea te kitea atu o ngā painga ka puta mai i roto i ā rātau mahi torotoro me te rangahau i ngā momo āhuatanga o te aotūroa, kei roto tonu i a au u te āwangawanga, te māharahara, me te pōnānā mō ēnei mahi takakino.

Kei te tino kaha tōku whakapono ki ngā tikanga, ki ngā ture me te wairua o tōku ao ōnamata me ōna āhuatanga katoa. Kei te whakapono au ki te mana o te whakapapa o te tangata, ki tōna ira tangata, ki tōna wairua, ki tōna mauri me tōna tapu. Ko ōna mana e kore e taea te whakamāwehe me te takatakahi. I orokohangahia mai te tangata i te ao nehenehe kia noho piri te wairua me te tinana o te tangata, kia kore ai e rerekē tōna āhua, tōna waiaro, tōna pūmanawa me tōna auahatanga. Kia rongo kau i te tangi o tōna ao Māori tūturu.

Ka mutu ake ngā kōrero mō tēnei wā i runga i te whakatauki a koro mā e kī ana

"He riri anō tā te tawa uho,
He riri ano tā te tawa Para."

[ Contents | Next essay ]

 

     
 

About this site / Ways to access this site / Contact Us / Feedback / Legal Statements / Help / www.govt.nz